Ο Ηλεκτρισμός δεν είναι Εμπόρευμα: Η Μεγάλη Κλοπή της Ενέργειας και η Κατάρρευση του «Μύθου» της Αγοράς

του Ντίνου Χαραλαμπίδη

Ζούμε σε μια εποχή όπου η πρόσβαση στα βασικά κοινωνικά αγαθά μετατρέπεται βίαια σε προνόμιο. Η ενέργεια, ο ηλεκτρισμός, αυτό το αδιαμφισβήτητο θεμέλιο της σύγχρονης διαβίωσης, έχει πάψει προ πολλού να αντιμετωπίζεται ως δημόσιο αγαθό. Στην Κύπρο του 2026, ο ηλεκτρισμός είναι πλέον ένα χρηματιστηριακό προϊόν, ένα πεδίο κερδοσκοπίας για λίγους και μια θηλιά στο λαιμό για τους πολλούς.

Το αφήγημα που επικρατεί στα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης και στα κυβερνητικά γραφεία είναι γνωστή: «Η απελευθέρωση της αγοράς θα φέρει ανταγωνισμό και ο ανταγωνισμός θα φέρει χαμηλότερες τιμές». Πρόκειται για ένα χυδαίο ψέμα. Η διεθνής εμπειρία από τη δεκαετία του '80, αλλά κυρίως η σκληρή κυπριακή πραγματικότητα, αποδεικνύουν το αντίθετο. Η ιδιωτικοποίηση της ενέργειας δεν έφερε φθηνό ρεύμα. Έφερε ακρίβεια, ενεργειακή φτώχεια και ένα παρασιτικό μοντέλο ανάπτυξης που απομυζά τον πλούτο των νοικοκυριών για να επιδοτήσει τα κέρδη μιας δράκας ολιγαρχών.

Η Παθογένεια του Κυπριακού Καπιταλισμού: Παρασιτισμός και «Μεσάζοντες»

Για να κατανοήσουμε το ενεργειακό αδιέξοδο, πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε τη δομή της κυπριακής οικονομίας. Λόγω του μικρού της μεγέθους και της εξάρτησής της από εξωτερικές ροές κεφαλαίων, η Κύπρος αδυνατεί να αναπτύξει μια υγιή παραγωγική βάση. Αντί για βιομηχανία και παραγωγή αξίας, το οικονομικό μοντέλο στηρίζεται στις υπηρεσίες, στο Real Estate και στον τουρισμό.

Σε αυτό το πλαίσιο, η «ανάπτυξη» αποκτά παρασιτικά χαρακτηριστικά. Δεν παράγουμε, απλώς μεταπουλούμε. Κυριαρχούν οι «μεσάζοντες» και η αναζήτηση του γρήγορου, εύκολου κέρδους. Ο ηλεκτρισμός δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Σε μια μικρή και απομονωμένη αγορά όπως η δική μας, ο «υγιής ανταγωνισμός» είναι ανέκδοτο. Δεν υπάρχουν οι κλίμακες, δεν υπάρχουν οι πολλοί παίκτες.

Αυτό που βαφτίζεται «απελευθέρωση» είναι στην πραγματικότητα η δημιουργία ενός ολιγοπωλίου. Η επιχειρηματική δραστηριότητα στον τομέα της ενέργειας δεν εστιάζει στην καινοτομία ή στη μείωση του κόστους για την κοινωνία, αλλά στη διαχείριση αδειών, προνομίων και πολιτικών διασυνδέσεων. Το κράτος, ο Ρυθμιστής (ΡΑΕΚ) και οι ιδιωτικές εταιρείες συμπλέκονται σε ένα κουβάρι διαπλοκής, όπου οι κανόνες ράβονται στα μέτρα των κερδών. Η διαφθορά εδώ δεν είναι η εξαίρεση· είναι ο δομικός μηχανισμός λειτουργίας του συστήματος.

Η Σκόπιμη Αποδυνάμωση της ΑΗΚ: Το Χρονικό μιας Προαναγγελθείσας Καταστροφής

Για να ανοίξει ο δρόμος στους ιδιώτες «επενδυτές», έπρεπε πρώτα να βγει από τη μέση το εμπόδιο που λεγόταν Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου (ΑΗΚ). Η στρατηγική ήταν μεθοδική και εκτελέστηκε σε τρία επίπεδα:

1. Ο Λειτουργικός Διαχωρισμός: Με το πρόσχημα της «ίσης ευκαιρίας», η ΑΗΚ τεμαχίστηκε εσωτερικά. Διαχωρίστηκαν οι μονοπωλιακές δραστηριότητες (Μεταφορά, Διανομή) από τις ανταγωνιστικές (Παραγωγή, Προμήθεια). Στην πράξη, αυτός ο κατακερματισμός αφαίρεσε από τον οργανισμό τη δυνατότητα ενιαίου στρατηγικού σχεδιασμού και δημιούργησε γραφειοκρατικά στεγανά που μειώνουν την αποδοτικότητα.
2. Η Απαγόρευση Επενδύσεων: Στην ΑΗΚ απαγορεύτηκε ουσιαστικά να επενδύσει σε  μονάδες Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) και να αναπτύξει το πρόγραμμα παραγωγής της. Ο στόχος ήταν προφανής: να δημιουργηθεί τεχνητά «ζωτικός χώρος» για τους ιδιώτες, ώστε να εισέλθουν στην αγορά χωρίς να έχουν να αντιμετωπίσουν έναν ισχυρό δημόσιο πυλώνα.
3. Η Αποψίλωση του Προσωπικού: Μέσω της απαγόρευσης προσλήψεων για σχεδόν μια δεκαετία και των σχεδίων εθελούσιας εξόδου, η ΑΗΚ έχασε το πιο πολύτιμο κεφάλαιό της. Περίπου το 1/3 του έμπειρου επιστημονικού και τεχνικού προσωπικού αποχώρησε. Η τεχνογνωσία χάθηκε, αφήνοντας τον οργανισμό υποστελεχωμένο και αδύναμο να ανταποκριθεί στις σύγχρονες προκλήσεις.

Το αποτέλεσμα; Ο Κύπριος φορολογούμενος και καταναλωτής που πλήρωνε τις υποδομές της ΑΗΚ για δεκαετίες, τώρα βλέπει τον δημόσιο φορέα να απαξιώνεται σκόπιμα, ώστε να παραδοθεί η αγορά σε ιδιωτικά συμφέροντα που δεν έχουν βάλει ούτε ένα ευρώ στις υποδομές δικτύου.

Το Τεχνικό Αδιέξοδο: Πώς οι ΑΠΕ έγιναν Πρόβλημα αντί για Λύση

Εδώ ερχόμαστε στο πιο κρίσιμο, ίσως, σημείο που σπάνια αναδεικνύεται στον δημόσιο διάλογο: Το τεχνικό έγκλημα στον σχεδιασμό του δικτύου.

Η μετάβαση στην πράσινη ενέργεια παρουσιάζεται ως πανάκεια. Όμως ο τρόπος που έγινε η εισαγωγή των ΑΠΕ στην Κύπρο είναι το απόλυτο παράδειγμα άναρχης, κερδοσκοπικής ανάπτυξης.

Το Πρόβλημα της Στοχαστικότητας και η Έλλειψη Αποθήκευσης: Η ηλιακή ενέργεια είναι στοχαστική – παράγεται μόνο όταν έχει ήλιο. Το δίκτυο, όμως, πρέπει να ισορροπεί παραγωγή και κατανάλωση σε πραγματικό χρόνο. Χωρίς συστήματα αποθήκευσης (μπαταρίες, αντλησιοταμίευση), η ενέργεια που παράγεται από τα φωτοβολταϊκά τα μεσημέρια συχνά πηγαίνει χαμένη ή δημιουργεί αστάθεια στο δίκτυο. Οι ιδιώτες επενδυτές έσπευσαν να φτιάξουν φωτοβολταϊκά πάρκα για να «κλειδώσουν» εγγυημένες τιμές και επιδοτήσεις, αδιαφορώντας για το αν το δίκτυο μπορεί να δεχθεί αυτή την επιπρόσθετη παροχή ενέργειας. Το κράτος, αντί να επιβάλει την υποχρεωτική δημιουργία συστημάτων αποθήκευσης από τους επενδυτές, τους άφησε ανεξέλεγκτους.

Το Δίκτυο ως «Αποθήκη» Κερδών: Το ηλεκτρικό δίκτυο της Κύπρου σχεδιάστηκε δεκαετίες πριν, για να μεταφέρει ρεύμα από τρεις μεγάλους σταθμούς (Βασιλικό, Δεκέλεια, Μονή) προς τις πόλεις (μονόδρομη ροή). Σήμερα, καλείται να διαχειριστεί χιλιάδες μικρούς και μεγάλους παραγωγούς που εγχέουν ρεύμα από παντού (αμφίδρομη ροή). Αντί να επενδύσουμε στον εκσυγχρονισμό του δικτύου (Smart Grids), στην ψηφιοποίηση και στην αποθήκευση, οι πόροι διοχετεύθηκαν σε επιδοτήσεις παραγωγής. Το αποτέλεσμα είναι τραγελαφικό: Τις ημέρες με μεγάλη ηλιοφάνεια και χαμηλή ζήτηση (π.χ. άνοιξη), ο Διαχειριστής Συστήματος Μεταφοράς αναγκάζεται να περικόπτει (να πετά) πράσινη ενέργεια γιατί το δίκτυο δεν χωρά άλλο ρεύμα, ενώ ταυτόχρονα κρατά σε λειτουργία ρυπογόνες μονάδες της ΑΗΚ για λόγους ευστάθειας του συστήματος!

Ποιος Πληρώνει τις Περικοπές; Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη απάτη. Το κόστος της αστάθειας, το κόστος των ρύπων που πληρώνουμε επειδή δεν έχουμε αποθήκευση και το κόστος της ενίσχυσης του δικτύου για να χωρέσουν τα πάρκα των ιδιωτών, μετακυλίεται στους λογαριασμούς των πολιτών. Ο καταναλωτής επιχορηγεί τα κέρδη των εταιρειών ΑΠΕ, πληρώνοντας ταυτόχρονα ακριβά το ρεύμα λόγω της αναποτελεσματικότητας του συστήματος.

Η Διεθνής Εμπειρία: Ένα Παγκόσμιο Φιάσκο

Δεν είμαστε μόνοι σε αυτή την καταστροφή. Η παγκόσμια εμπειρία από τις ιδιωτικοποιήσεις ενέργειας (Καλιφόρνια, Τέξας, Ηνωμένο Βασίλειο) διδάσκει ότι το μοντέλο της αγοράς αποτυγχάνει σταθερά να εγγυηθεί χαμηλές τιμές και ασφάλεια εφοδιασμού. Στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, είδαμε ότι η επιδίωξη του βραχυπρόθεσμου κέρδους οδηγεί σε υπο-επενδύσεις στις υποδομές. Οι ιδιωτικές εταιρείες δεν θέλουν να πληρώσουν για τη συντήρηση των καλωδίων θέλουν μόνο να εισπράττουν από την πώληση της κιλοβατώρας. Όταν το σύστημα καταρρέει (blackouts) ή όταν οι τιμές εκτοξεύονται λόγω κρίσεων, το κράτος καλείται πάντα να σώσει την κατάσταση με τα λεφτά των φορολογουμένων.

Η «ελεύθερη αγορά» στον ηλεκτρισμό είναι μια ψευδαίσθηση. Το ρεύμα είναι φυσικό μονοπώλιο. Δεν μπορείς να έχεις πέντε διαφορετικά καλώδια να έρχονται στο σπίτι σου από πέντε διαφορετικές εταιρείες. Επομένως, όποιος ελέγχει το δίκτυο ή την παραγωγή σε ολιγοπωλιακές συνθήκες, ελέγχει και την τιμή.

Η Εναλλακτική Πρόταση: Κοινωνικοποίηση και Κεντρικός Σχεδιασμός

Η λύση δεν μπορεί να βρεθεί εντός του πλαισίου που δημιούργησε το πρόβλημα. Δεν χρειαζόμαστε «καλύτερη ρύθμιση» της αγοράς, γιατί η αγορά από τη φύση της λειτουργεί με γνώμονα το κέρδος και όχι την κοινωνική ανάγκη.

Απαιτείται ριζική αλλαγή πλεύσης με άξονες:

1. Ο Ηλεκτρισμός ως Δημόσιο Αγαθό: Επαναφορά του ενεργειακού τομέα υπό πλήρη δημόσιο και κοινωνικό έλεγχο. Η ενέργεια είναι ανθρώπινο δικαίωμα, όχι εμπόρευμα.
2. Ενίσχυση της ΑΗΚ: Άμεση άρση των απαγορεύσεων επενδύσεων. Η ΑΗΚ πρέπει να γίνει ο ηγέτης στην πράσινη μετάβαση, επενδύοντας μαζικά σε ΑΠΕ και κυρίως σε συστήματα αποθήκευσης, ώστε το όφελος από τη φθηνή ενέργεια του ήλιου να περνά απευθείας στον καταναλωτή και όχι στους μετόχους.
3. Κεντρικός Ενεργειακός Σχεδιασμός: Τέλος στην άναρχη χωροθέτηση φωτοβολταϊκών πάρκων με βάση το πού βρήκε φθηνή γη ο κάθε ιδιώτης. Χρειαζόμαστε επιστημονικό σχεδιασμό που να λαμβάνει υπόψη τις δυνατότητες του δικτύου, την προστασία του περιβάλλοντος και τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας.
4. Στελέχωση και Εκσυγχρονισμός: Προσλήψεις μόνιμου και εξειδικευμένου προσωπικού για να τρέξει τα μεγάλα έργα εκσυγχρονισμού του δικτύου.
5. Κοινωνικός Έλεγχος: Η διοίκηση των ενεργειακών φορέων δεν πρέπει να γίνεται από τεχνοκράτες διορισμένους από την εκάστοτε κυβέρνηση για να εξυπηρετούν πελατειακές σχέσεις, αλλά να περιλαμβάνει τη συμμετοχή των εργαζομένων και των τοπικών κοινωνιών.

Συμπέρασμα

Η ενεργειακή φτώχεια που βιώνουν τα κυπριακά νοικοκυριά δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Είναι πολιτική επιλογή. Είναι το τίμημα που πληρώνουμε για την εμμονή σε ένα αποτυχημένο νεοφιλελεύθερο δόγμα που βλέπει την Κύπρο ως ένα οικόπεδο προς αξιοποίηση και τους πολίτες ως πελάτες.

Ο αγώνας για φθηνό ρεύμα είναι αγώνας ενάντια στα μονοπώλια, ενάντια στη διαπλοκή και ενάντια στη λογική που βάζει τα κέρδη πάνω από τις ζωές μας. Ο ηλεκτρισμός ανήκει στον λαό. Ήρθε η ώρα να τον πάρουμε πίσω.

Ντίνος Χαραλαμπίδης

4 Μαρτίου 2026