Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Και η τεράστια σημασία του για μια αριστερή κυβέρνηση

του Σωτήρη Βλάχου

Η γερμανική κεντρική τράπεζα (Bundesbank) εξουδετέρωνε τις επεκτατικές οικονομικές πολιτικές των σοσιαλδημοκρατικών κυβερνήσεων (SPD). Κάτι ανάλογο συνέβαινε σε όλες τις χώρες. Όταν οι σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις αύξαναν τις δημόσιες δαπάνες για να τονώσουν την αγορά εργασίας, η Bundesbank απαντούσε με απότομη αύξηση των επιτοκίων και περιορισμό της προσφοράς χρήματος. Το κόστος δανεισμού για το κράτος και τις επιχειρήσεις εκτοξευόταν, ακυρώνοντας τα αναπτυξιακά προγράμματα της κυβέρνησης, αυξάνοντας την ανεργία και προκαλώντας οικονομική επιβράδυνση.

Χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα αποτελεί η πτώση της κυβέρνησης του Βίλι Μπραντ (1973-1974), που επιδίωξε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και πλήρη απασχόληση. Η Bundesbank απάντησε με πρωτοφανή νομισματική στενότητα, επιταχύνοντας την οικονομική κρίση που οδήγησε στην αντικατάστασή του από τον πιο συντηρητικό δημοσιονομικά Χέλμουτ Σμιτ. Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παραίτηση του Όσκαρ Λαφοντέν (1999), ο οποίος διετέλεσε υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης Σρέντερ, όταν ζήτησε μείωση των επιτοκίων και κεϋνσιανή (επεκτατική) στροφή. Η Bundesbank, και στη συνέχεια η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα που κληρονόμησε τη φιλοσοφία της, αρνήθηκε κατηγορηματικά, οδηγώντας τον Λαφοντέν σε παραίτηση και το SPD στην υιοθέτηση της νεοφιλελεύθερης «Ατζέντας 2010».

Αν κάποιος γράψει στην Τεχνητή Νοημοσύνη, «Από χρηματοδότης της ανάπτυξης, οι τράπεζες σήμερα υπάρχουν για να επιβιώνουν οι ίδιες μέσα από χρηματοπιστωτικά παιχνίδια», θα πάρει την παρακάτω απάντηση: «Αυτή η διαπίστωση αποτυπώνει με ακρίβεια τον πυρήνα της σύγχρονης κριτικής για τη "χρηματοπιστωτικοποίηση" (financialization) της παγκόσμιας οικονομίας». Σύμφωνα με την ίδια ανάλυση:

• Οι τράπεζες έχουν μετατοπιστεί σε μεγάλο βαθμό από τον παραδοσιακό τους ρόλο ως αιμοδότες της πραγματικής οικονομίας (μέσω δανείων σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά) προς μια στρατηγική αυτοσυντήρησης και κερδοσκοπίας μέσα από περίπλοκα χρηματοοικονομικά εργαλεία.
• Στο παραδοσιακό τραπεζικό μοντέλο, τα κέρδη μιας τράπεζας εξαρτώνταν από την επιτυχία των τοπικών επιχειρήσεων που χρηματοδοτούσε. Σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος του τραπεζικού τζίρου αφορά συναλλαγές μεταξύ χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων (διατραπεζική αγορά, παράγωγα, deals).
• Το αποτέλεσμα είναι το κεφάλαιο να ανακυκλώνεται μέσα στο ίδιο το χρηματοπιστωτικό σύστημα, δημιουργώντας κέρδη για την τράπεζα χωρίς να παράγεται πραγματικός πλούτος, θέσεις εργασίας ή υποδομές στην κοινωνία.
• Αυτό επιτυγχάνεται μέσω πρακτικών όπως η ομαδοποίηση δανείων (ακόμη και «κόκκινων») και η μετατροπή τους σε ομόλογα που πωλούνται σε άλλους επενδυτές , αλλά και μέσω παραγώγων (Derivatives): στοιχήματα πάνω σε μελλοντικές τιμές προϊόντων, επιτοκίων ή δεικτών, τα οποία επιτρέπουν τεράστια κέρδη σε ελάχιστο χρόνο, αλλά μεταφέρουν τον κίνδυνο σε όλο το σύστημα.

Μετά την κρίση του 2008, οι κεντρικές τράπεζες διοχέτευσαν τρισεκατομμύρια στις εμπορικές τράπεζες για να τονώσουν την αγορά. Αντί όμως αυτά τα χρήματα να γίνουν δάνεια προς την κοινωνία, οι τράπεζες τα χρησιμοποίησαν για:

• Αγορά κρατικών ομολόγων: Έναν ασφαλή τρόπο να βγάζουν κέρδος χωρίς ρίσκο, δανείζοντας ουσιαστικά το ίδιο το κράτος με τα χρήματα που τους έδωσε η κεντρική τράπεζα.
• Τεχνητή διόγκωση της αξίας της μετοχής τους: Με σκοπό τη διασφάλιση των μπόνους των στελεχών τους.

Η επιβίωση έχει γίνει αυτοσκοπός ("Too Big to Fail") και η ανάγκη των τραπεζών να «επιβιώνουν οι ίδιες» έχει θεσμοθετηθεί. Επειδή το σύστημα είναι πλήρως διασυνδεδεμένο, η κατάρρευση μιας μεγάλης τράπεζας μπορεί να παρασύρει ολόκληρη την οικονομία. Οι τράπεζες γνωρίζουν ότι η επιβίωσή τους είναι εγγυημένη από το κράτος. Αυτό δημιουργεί το φαινόμενο του ηθικού κινδύνου, όπου ρισκάρουν επιθετικά σε χρηματοπιστωτικά παιχνίδια: αν κερδίσουν, κρατούν τα κέρδη· αν χάσουν, διασώζονται με χρήματα των φορολογουμένων.

Πού οδηγεί αυτή η κατάσταση; Αυτή η στροφή έχει μετατρέψει το τραπεζικό σύστημα από εργαλείο ανάπτυξης σε πηγή συστημικής αστάθειας. Η πραγματική οικονομία στερείται ρευστότητας, την ίδια ώρα που οι ισολογισμοί των τραπεζών διογκώνονται από λογιστικά κέρδη που δεν αντιστοιχούν σε πραγματική παραγωγή.

Η μόνη επιλογή στη διάθεση μιας αριστερής κυβέρνησης για να μην υποχρεωθεί σε αντιλαϊκές οικονομικές πολιτικές, είναι να ελέγξει την «ανεξάρτητη» Κεντρική Τράπεζα και να την κάνει όργανο προώθησης πολιτικής για τα συμφέροντα των εργαζομένων. Παράλληλα, οφείλει να κρατικοποιήσει τις τράπεζες που τώρα εργάζονται για να επιβιώσουν οι ίδιες μέσα από τις πιο παρασιτικές πολιτικές, ώστε να αποτελέσουν ξανά εργαλείο ανάπτυξης και στήριξης των εργαζομένων.

Σωτήρης Βλάχος

30 Μαΐου 2026