ΛΕΝΙΝ - Μια μοναδική κατασυκοφαντημένη προσωπικότητα

του Σωτήρη Βλάχου

Μετά την προδοσία των ηγετών της 2^ης Διεθνούς και το άνοιγμα του δρόμου για την σφαγή των λαών στον 1^ο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Λένιν κράτησε απέναντι τους μια πολεμική στάση χωρίς κανένα συμβιβασμό. Βασική θέση της 2^ης διεθνούς σε όλα τα χρόνια ύπαρξής της ήταν ότι οι προλετάριοι των διαφόρων εθνών δεν θα σηκώσουν ποτέ τα όπλα ο ένας ενάντια στον άλλο.

Μέχρι τις 29 του Ιούλη του 1914 δήλωναν πίστη σε αυτή τη τόσο θεμελιώδη αρχή, μέχρι τις 4 Αυγούστου την είχαν ξεγράψει, χωρίς ποτέ προηγουμένως να είχε αμφισβητηθεί. Ήταν ένα συνειδητό ξεπούλημα που βασίστηκε πάνω στα ξεχωριστά προνόμια που έδινε σε αυτούς τους ηγέτες το γεγονός ότι ηγούνταν εκατομμυρίων ανδρών και γυναικών. Οι ηγέτες είχαν διαφθαρεί.

Βασισμένος πια πάνω σε αυτή τη διαπίστωση, ο Λένιν δεν γύρισε ποτέ ξανά να τους κοιτάξει. Καλούσε για διάσπαση των γραμμών της 2^ης Διεθνούς, για διάσπαση όλων των κομμάτων που συμμετείχαν σε αυτήν, για το στήσιμο της 3^ης Διεθνούς.  Επιδείκνυε μια ατσάλινη αποφασιστικότητα που εύκολα θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως χαρακτηριστικό μιας προσωπικότητας χωρίς συναισθήματα, δημοκρατικές ευαισθησίες και ευαισθησίες απέναντι στους άλλους.

Εύκολα θα μπορούσε να είναι στοιχείο που να αποδεικνύει αυτό που η αστική προπαγάνδα από πάντα είχε ως κεντρικό της στόχο, ότι στις βάρβαρες διώξεις του σταλινισμού μπορεί να ιδωθεί η λενινιστική ρίζα. Οι λίγες πληροφορίες που παρουσιάζονται για τον άνθρωπο πιο κάτω, αβίαστα αποδεικνύουν ότι δεν υπάρχει καμιά τέτοια σχέση. Ο Λένιν έδωσε σκληρές μάχες απέναντι σε απόψεις που θεωρούσε λανθασμένες, αλλά ουδέποτε  δίωξε ανθρώπους.

Η χωρίς προηγούμενο και επόμενο δημοκρατική λειτουργία και ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων μέσα στα πλαίσια του κόμματος των μπολσεβίκων, συνδυασμένη με τον πιο μεγάλο σεβασμό στην θεωρία, μπορεί να καταγραφεί σε όλα τα χρόνια της πορείας των μπολσεβίκων προς την εξουσία.  Πουθενά στην ιστορία δεν υπάρχει κάτι ανάλογο.

Στο  μνημειώδες βιβλίο του, «Ο ΑΡΙΣΤΕΡΙΣΜΟΣ, παιδική αρρώστια του κομμουνισμού», θα αναδείξει σε όλο της το μεγαλείο τη μοναδική του αντίληψη για τη δημοκρατία μέσα στο κόμμα και τον σεβασμό στη διαφωνία.

«Οι ηλίθιοι σοφοί και οι γριούλες της IIης Διεθνούς που σούφρωναν τη μύτη τους περιφρονητικά και με υπεροψία για τις πάρα πολλές «φράξιες» που υπήρχαν μέσα στον ρωσικό σοσιαλισμό και τη λύσσα της πάλης που γινόταν ανάμεσά τους… δεν μπόρεσαν, όταν ο πόλεμος κατάργησε την περιβόητη «νομιμότητα» σ' όλες τις αναπτυγμένες χώρες, να οργανώσουν έστω και κατά προσέγγιση μια τόσο ελεύθερη (παράνομη) ανταλλαγή απόψεων και μια τόσο ελεύθερη (παράνομη) επεξεργασία σωστών απόψεων…» (Λένιν, Ο ΑΡΙΣΤΕΡΙΣΜΟΣ, παιδική αρρώστια του κομμουνισμού).

Η πιο πάνω παράγραφος ξεκινά με το «οι ηλίθιοι σοφοί», κάτι που δεν ταιριάζει σε ένα που σέβεται τη δημοκρατία.

Είναι αλήθεια ότι τέτοιες φράσεις ξενίζουν. Στην λενινιστική πράξη όμως δεν υπάρχει τίποτε που να συνάδει  με τη γλώσσα και το ύφος.

Η γλώσσα και το ύφος ήταν μάλλον κατάλοιπα ενός πολύ σκληρού κοινωνικού συστήματος και πολύ σκληρών όρων διαβίωσης που έκαναν την τραχιά γλώσσα μέρος της κουλτούρας.

«Πώς κρατιέται η πειθαρχία του επαναστατικού κόμματος του προλεταριάτου; πώς ελέγχεται; πώς δυναμώνει;…»

To βιβλίο «Ο ΑΡΙΣΤΕΡΙΣΜΟΣ, παιδική αρρώστια του κομμουνισμού», κυκλοφόρησε το 1920, τρία περίπου χρόνια μετά την επανάσταση, ήταν το τελευταίο βιβλίο του μεγάλου επαναστάτη και αποτελεί σύνοψη της κατανόησής του για τα πιο σημαντικά θέματα που απασχολούσαν τότε το κίνημα στη Σοβιετική Ένωση αλλά και στην Ευρώπη. Μια κατανόηση που αποκτήθηκε μετά από δεκαετίες επαναστατικής δράσης και μετά που ηγήθηκε της Ρωσικής Επανάστασης.

Σε αυτό το βιβλίο αγγίζει όλα τα ζητήματα που δημιουργούσαν προβλήματα στη δράση των επαναστατών. Και υπερασπίζεται το «καθεστώς» με τις πάρα πολλές «φράξιες» που υπήρχαν μέσα στον ρωσικό σοσιαλισμό και τη «λύσσα της πάλης που γινόταν ανάμεσα τους…».

Το δικαίωμα στη φράξια, την οργανωμένη δηλαδή πολιτική τάση μέσα στο ίδιο το κόμμα, που επί Στάλιν είχε μετατραπεί στην πιο βαριά κατηγορία, ισοδύναμη με αυτή της εσχάτης προδοσίας, κατηγορία πάνω στην οποία στήθηκαν ανελέητοι διωγμοί, ήταν επί Λένιν αναφαίρετο δικαίωμα, απαραίτητη προϋπόθεση για την «επεξεργασία σωστών απόψεων».

Την ανάγκη κομματικής πειθαρχίας, την υιοθετούν όλα τα κόμματα, όλων των πολιτικών αποχρώσεων. Τα πράγματα κολλούν στο ζήτημα της δημοκρατίας και το εύρος που αυτή πρέπει να έχει.

Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Η ευθύνη για την ύπαρξη πειθαρχίας βαραίνει αποκλειστικά την ηγεσία.  Όχι με την έννοια ότι πρέπει να «καθαρίζει» τις γραμμές του κόμματος από τους απείθαρχους, αλλά με την έννοια ότι πρέπει να έχει ιστορικό ορθότητας στην πολιτική καθοδήγηση της.

 Σε αυτό, το τελευταίο μνημειώδες βιβλίο του, «Ο ΑΡΙΣΤΕΡΙΣΜΟΣ, παιδική αρρώστια του κομμουνισμού», βάζει το ερώτημα:

«Πώς κρατιέται η πειθαρχία του επαναστατικού κόμματος του προλεταριάτου; πώς ελέγχεται; Πώς δυναμώνει;…»

Ως έναν από τους τρεις όρους που θεωρεί απαραιτήτους για να επιτευχθεί η πειθαρχία του κόμματος, να ελεγχθεί, να δυναμώσει, αναφέρει:

«Με την ορθότητα της πολιτικής καθοδήγησης, που πραγματοποιεί αυτή η πρωτοπορία, με την ορθότητα της πολιτικής στρατηγικής και τακτικής της, υπό τον όρο ότι οι πιο πλατιές μάζες θα πείθονται από την ίδια τους την πείρα γι' αυτή την ορθότητα…»

Για την πειθαρχία του κόμματος της εργατικής τάξης την ευθύνη φέρει η ηγεσία του κόμματος. Αυτή είναι η μεγάλη κληρονομιά του Λένιν, οι μεγάλες αρχές του.

«Χωρίς αυτούς τους όρους είναι απραγματοποίητη η πειθαρχία μέσα σ' ένα επαναστατικό κόμμα, πραγματικά ικανό να είναι το κόμμα της πρωτοπόρου τάξης, που έχει καθήκον ν' ανατρέψει την αστική τάξη και να μετασχηματίσει όλη την κοινωνία…»

«Χωρίς αυτούς τους όρους κάθε απόπειρα να δημιουργηθεί πειθαρχία μετατρέπεται αναπόφευκτα σε σαπουνόφουσκα, σε λογοκοπία, σε πιθηκισμούς…»

Ούτε σε ένα σημείο αυτού του βιβλίου του δεν αναφέρει διωγμούς και αποβολές ως μέθοδο επιβολής της πειθαρχίας.

Είναι όσο ποτέ αναγκαία η αναζήτηση απαντήσεων και διεξόδων για την αριστερά, να φτάσει μέχρι τον Λένιν και τις ανεκτίμητες παρακαταθήκες που άφησε – και σε σχέση με τι είναι κόμμα της εργατικής τάξης, τι δημοκρατία,  τι πειθαρχία- αλλά και την ανώτερη ηθική που επέδειξε απέναντι στους διαφωνούντες.

Από τον Λένιν της ενότητας στον  Λένιν της διάσπασης

Η διάσπαση στο 2ο Συνέδριο της Ρωσικής Σοσιαλδημοκρατίας του 1903, αποτελεί ξεχωριστό παράδειγμα της Λενινιστικής ηθικής, μόλις στα τριάντα τρία του χρόνια. 

Στο Συνέδριο αυτό που έγινε στην εξορία, σε μια προσπάθεια να συνενωθούν οι διάφορες τάσεις / φράξιες, ο Λένιν έδωσε λυσσαλέα μάχη πάνω στα διάφορα θεωρητικά και πολιτικά ζητήματα. Η διάσπαση όμως σε μπολσεβίκους και μενσεβίκους, ήταν το τελευταίο πράγμα που επιδίωκε. Και τη θεώρησε ένα μεγάλο βήμα προς τα πίσω… κατ’ ακρίβεια δύο βήματα.

Από αυτή του την εκτίμηση για την διάσπαση, προέρχεται και ο τίτλος του βιβλίου του, «Ένα βήμα μπρος, Δύο βήματα πίσω». Τίτλος ο οποίος χρησιμοποιήθηκε από τον «μεταρρυθμιστή» σταλινικό Γκορμπατσόφ, που είχε αναφέρει ότι αυτό το βιβλίο του Λένιν ήταν από τα αγαπημένα του.  Ότι παρακαταθήκη τάχα του Λένιν, ήταν το ένα βήμα μπροστά και δύο πίσω – όσο και αν αυτό δεν έχει νόημα, αφού σημαίνει ότι μόνο οπισθοχωρείς – τόσο είχε προχωρήσει πέραν από το εξώφυλλο του βιβλίου.

Για τον Λένιν όμως ο τίτλος ήταν απλά συνοπτική εκτίμηση του αποτελέσματος του συνεδρίου. Το ένα βήμα μπροστά ήταν το φορμάρισμα των θέσεων του επαναστατικού μαρξισμού, σύμφωνα με την εκτίμηση του Λένιν, για πρώτη φορά στην ιστορία του Ρωσικού κινήματος. Τα δύο βήματα πίσω ήταν η διάσπαση. Για το Λένιν η διάσπαση με αυτούς που στη διάρκεια του συνεδρίου, επανειλημμένα αποκάλεσε οπορτουνιστική πτέρυγα, ήταν δύο βήματα πίσω.

Ακόμα και με αυτούς που αποκαλούσε οπορτουνιστική πτέρυγα, μέσα στα πλαίσια της αριστεράς, θεωρούσε ότι έπρεπε να μείνει μαζί. Πεπεισμένος ότι η ίδια η ζωή θα αναδείκνυε την ορθότητα ή το λάθος των διαφόρων θέσεων.

«Το προλεταριάτο μπορεί, και αναπόφευκτα θα γίνει μια ακατανίκητη δύναμη μόνο μέσα από την ιδεολογική ενοποίηση του στις αρχές του μαρξισμού που θα ενισχυθεί από την οργανωτική του ενότητα…» (Λένιν, Ένα Βήμα Μπρος, Δύο Βήματα πίσω)

Ο Λένιν έκανε πολλές προσπάθειες ενοποίησης του χώρου τους μήνες και τα χρόνια που ακολούθησαν της διάσπασης του 1903, κάνοντας πολλές οργανωτικές παραχωρήσεις, όπως στο επίπεδο επάνδρωσης των διαφόρων πόστων του εκφραστικού οργάνου. Ενοποίησής του με κατοχυρωμένο το δικαίωμα της ύπαρξης ξεχωριστών πολιτικών πλατφόρμων /φραξιών.

«Το 1905, με το ξέσπασμα της πρώτης Ρωσικής Επανάστασης, όταν οι κομματικές ομάδες Μπολσεβίκων και Μενσεβίκων συνενώνονταν από μόνες τους, πάρθηκε απόφαση από την Κεντρική Επιτροπή για συνένωση, στην παρουσία του Λένιν που είχε επιστρέψει από την εξορία…

«Καθορίστηκε μάλιστα και Συνέδριο της επανένωσης τον Μάη του 1906. Που όμως δεν κατέληξε πουθενά λόγω της στάσης που τελικά κράτησαν οι μενσεβίκοι…

«Η Επανάσταση είχε ήδη αρχίσει να ‘καταλαγιάζει και μαζί με αυτήν και το μαχητικό πνεύμα και οι αριστερές τοποθετήσεις των Μενσεβίκων’».

Το 1912 πείθεται ότι δεν υπάρχει νόημα να προσπαθεί για την ενότητα Μπολσεβίκων και Μενσεβίκων και δεν θα ασχοληθεί ξανά με το θέμα.

Μετά όμως τη στήριξη που έδωσε όλη η Ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία στον  1^ο ΠΠ, τους θεώρησε «πράκτορες της αστικής τάξης» μέσα στις γραμμές της εργατικής τάξης και τους πολέμησε μέχρι την τελευταία μέρα της ζωής του.  Από Λένιν της ενότητας έγινε ο Λένιν της διάσπασης.

Μοναδικά παραδείγματα της ηθικής του Λένιν

Στα μαύρα χρόνια της αντίδρασης μετά την ήττα της Επανάστασης του 1905, μέρος των μπολσεβίκων προσπάθησε να βρει απαντήσεις στη θρησκεία.

Ο Λένιν, που δεν δίωκε ανθρώπους, θεώρησε το ζήτημα πάρα πολύ σοβαρό και ζήτησε τις αποβολές τους. Αυτή είναι και η μόνη γνωστή περίπτωση όλα τα χρόνια που αγωνιζόταν για ανατροπή του συστήματος. Και προχώρησε στις αποβολές, αφού ανήγαγε το ζήτημα στη θεωρία και αφού έγραψε ένα εν πολλοίς άγνωστο βιβλίο, το «Εμπειριοκρητισμός».

Ο Λουνατσάρσκη, αν και ήταν ένας από αυτούς που αποβλήθηκαν, με την επιτυχία της Επανάστασης του Οκτώβρη, έγινε ο πρώτος υπουργός παιδείας – Επίτροπος του λαού για την παιδεία.

Στα πρόθυρα της εξέγερσης του Οκτώβρη του 1917, οι Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ, πρωτοκλασάτα, ιστορικά στελέχη των μπολσεβίκων, διαφώνησαν με την απόφαση για εξέγερση, και κάτω από το βάρος των στιγμών, την αποκάλυψαν στον αστικό τύπο. Ο Λένιν τους αποκάλεσε απεργοσπάστες της επανάστασης και ζήτησε την αποβολή τους.

Λίγες μέρες μετά πραγματοποιήθηκε η κατάληψη της εξουσίας από την Στρατιωτική Επαναστατική Επιτροπή, δημιούργημα των Σοβιέτ, της οποίας ηγείτο ο Τρότσκι, και το ζήτημα με τους Ζηνόβιεφ και Κάμενεφ πέρασε στα δευτερεύοντα. Τον Μάρτιο του 1919 στο πρώτο Συνέδριο της Κουμμουνιστικής Διεθνούς, προέδρευε ο Ζηνόβιεφ. Ποτέ ο Λένιν δεν ξέχασε τη δειλία του, αλλά αφού η Επανάσταση νίκησε και τα έμπειρα στελέχη ήταν πολύτιμα, ο Ζηνόβιεφ χρησιμοποιήθηκε.  Και έκανε εξαιρετική δουλειά μέχρι η απομόνωση της Ρωσίας να βαρύνει συντριπτικά, οικονομικά και πολιτικά και να εμφανιστούν τα πρώτα σημάδια αυτού που θα μείνει γνωστό ως σταλινικό κράτος, η προδοσία της επανάστασης.

Ένα ακόμα παράδειγμα της ηθικής του Λένιν.  Οι πιο βίαιες ίσως εσωτερικές συγκρούσεις στην ιστορία του κόμματος, ήταν στην περίπτωση των συνομιλιών στο Μπρεστ Λιτόφσκ για ειρήνη.  Οι μπολσεβίκοι που κρατήθηκαν σε όλα τα χρόνια της ύπαρξης τους μακριά από οποιαδήποτε επαφή με τον ταξικό εχθρό, συζητούσαν τώρα, που ήταν μάλιστα στην εξουσία, αν θα έκαναν συνομιλίες με τον γερμανικό ιμπεριαλισμό για ειρήνη.

Ο Λένιν αναγνωρίζοντας ότι η Ρωσία δεν μπορούσε να τους σταματήσει, και ότι ένας κύριος παράγοντας που έφερε τις μάζες μαζί τους ήταν η υπόσχεση για ειρήνη, είχε από την αρχή τη θέση ότι θα έπρεπε να υπογράψουν ειρήνη. Και ότι το διεθνές προλεταριάτο θα τους καταλάβαινε. Αυτή του η θέση προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων από μέρους της μπολσεβίκικης ηγεσίας.

Τελικά υποχώρησε και υιοθέτησε τη θέση του Τρότσκι, ούτε πόλεμος ούτε ειρήνη. Και ότι πάνε στις συνομιλίες για να κερδίσουν χρόνο ελπίζοντας και σε εξελίξεις στο διεθνές πεδίο, επαναστάσεις, που θα άλλαζαν τα δεδομένα με τη υπόσχεση του Τρότσκι ότι αν οι Γερμανοί συνέχιζαν την προέλαση θα στεκόταν μαζί του.

Οι συνομιλίες τελικά καταρρεύσαν,  αφού οι Γερμανοί κατάλαβαν ότι τους δούλευαν και συνέχισαν την προέλαση. Η επανάσταση έμπαινε σε άμεσο κίνδυνο, ο γερμανικός στρατός ήταν κάποιες δεκάδες χιλιόμετρα έξω από την Πετρούπολη που ήταν τότε η πρωτεύουσα, και τότε οι μπολσεβίκοι υπόγραψαν συμφωνία μαζί τους.

Στην συνεδρίαση για επικύρωση της απόφασης ο Λένιν απλά την έβαλε προς ψήφιση χωρίς να θίξει κανένα από τα ζητήματα της πιο άγριας ίσως αντιπαράθεσης μέσα στο κόμμα, με βαριές κατηγορίες, πόσο μάλλον να ζητήσει τιμωρίες και αποκλεισμούς. Αυτός ήταν ο άνθρωπος και αυτή είναι η πραγματική  κληρονομιά του.

Σωτήρης Βλάχος

6 Νοεμβρίου 2025