Το Καφενείο της Πέμπτης στον Πολίτη                                                                 19 Μαρτίου 2026

Όταν η Ιστορία κάνει ομοιοκαταληξίες

Γράφει ο Τόνι Αγκαστινιώτης

«Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, κάνει όμως ομοιοκαταληξίες», έγραψε ο Μαρκ Τουέιν. Στη σημερινή πολιτική συγκυρία, η φράση αυτή αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Όχι επειδή ζούμε μια μηχανική επανάληψη του παρελθόντος, αλλά επειδή αναδύονται ξανά γνώριμα μοτίβα εξουσίας, ρητορικής και κοινωνικής διάθεσης που η Ιστορία έχει ήδη καταγράψει – και πληρώσει ακριβά.

Ο Χίτλερ δεν αναδύθηκε από το κενό. Ανέβηκε στην εξουσία σε μια Γερμανία βαθιά τραυματισμένη από την ήττα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οικονομικά εξαντλημένη και κοινωνικά ταπεινωμένη. Οι θεσμοί της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης θεωρούνταν αδύναμοι και διεφθαρμένοι, ανίκανοι να προσφέρουν σταθερότητα και προοπτική. Σε αυτό το έδαφος, ο Χίτλερ παρουσίασε τον εαυτό του ως τον μοναδικό «σωτήρα» που θα αποκαθιστούσε την εθνική αξιοπρέπεια.

Ο Ντόναλντ Τραμπ ανήλθε πολιτικά σε μια διαφορετική, αλλά συγγενή συγκυρία. Η αποβιομηχάνιση, η επισφαλής εργασία, η διεύρυνση των ανισοτήτων και η αίσθηση κοινωνικής παρακμής διαμόρφωσαν ένα εκλογικό σώμα βαθιά καχύποπτο απέναντι στις πολιτικές ελίτ. Το σύνθημα «Make America Great Again» ήταν μια νοσταλγική υπόσχεση επιστροφής σε ένα φαντασιακό παρελθόν ισχύος και πολιτισμικής ομοιογένειας.

Και οι δύο ηγέτες υιοθέτησαν έναν επιθετικά αντισυστημικό λόγο, όχι για να αμφισβητήσουν τις βαθύτερες κοινωνικές ανισότητες, αλλά για να απονομιμοποιήσουν θεσμούς. Ο Χίτλερ αποκαλούσε τους προκάτοχους του «Νοεμβριανούς εγκληματίες», και προδότες της Γερμανίας. Αντίστοιχα, ο Τραμπ παρουσίαζε τους πολιτικούς του αντιπάλους και τους θεσμούς ως διεφθαρμένους και εχθρικούς προς τον λαό, χρησιμοποιώντας όρους όπως «βαλτότοπος» και «fake news», με σκοπό να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στη Δικαιοσύνη, στα μέσα ενημέρωσης και στην ίδια τη δημοκρατική νομιμότητα.

Όταν καταρρέει η κοινή αντίληψη της πραγματικότητας, ανοίγει ο δρόμος για την απευθείας προσωποποιημένη εξουσία. Η στοχοποίηση «εσωτερικών εχθρών» αποτελεί τη φυσική συνέχεια. Στη ναζιστική Γερμανία οδήγησε στην απόλυτη βία και τη γενοκτονία. Στην περίπτωση Τραμπ εκφράστηκε ως συστηματική ρητορική μίσους απέναντι σε μετανάστες, πολιτικούς αντιπάλους και δημοσιογράφους, νομιμοποιώντας τον διχασμό.

Οι αυταρχικοί ηγέτες δεν ξεκινούν καταλύοντας τη δημοκρατία. Ξεκινούν αμφισβητώντας τη νομιμοποίηση των δικαστικών αποφάσεων. Ο Χίτλερ υπέταξε τη Δικαιοσύνη θεσμικά. Ο Τραμπ, σε διαφορετικό πλαίσιο, την υπονομεύει ρητορικά, παρουσιάζοντας κάθε δυσμενή απόφαση ως πολιτική δίωξη και απαξιώνει  χλευαστικά κάθε δικαστική έδρα που τολμά να τον αμφισβητήσει.

Αφού ο Χίτλερ υπέταξε την κοινωνία και έθεσε τον εαυτό του υπεράνω του νόμου, στράφηκε προς εξωτερικές κατακτήσεις  για να εκτονώσει τις αντιφάσεις της γερμανικής μονοπωλιακής οικονομίας. Αντίστοιχα, η δήλωση του Τραμπ ότι επιθυμούσε στρατηγούς «σαν του Χίτλερ» αποκαλύπτει μια αντίληψη όπου ο στρατός λειτουργεί ως εργαλείο προσωπικής εξουσίας και ως μέσο ανακατεύθυνσης της κοινωνικής και ταξικής δυσαρέσκειας προς τα έξω. Η επιθετική εξωτερική πολιτική αποτελεί λειτουργική συνέχεια της εσωτερικής καταστολής και μηχανισμό συσπείρωσης γύρω από εθνικιστικά αφηγήματα, που στην πραγματικότητα εξυπηρετεί τα συμφέροντα των μονοπωλίων.

Η δημοκρατία δεν πεθαίνει μόνο με πραξικόπημα. Πεθαίνει και σταδιακά, όταν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας χειροκροτούν την ιδέα του «ισχυρού ηγέτη που θα βάλει τάξη». Τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο επικίνδυνα όταν τον χειροκροτούν οι ηγέτες άλλων κρατών, δημιουργώντας ένα διεθνή άξονα υποτακτικών.

Πρέπει να αναρωτηθούμε πόσο επικίνδυνος είναι ένας τέτοιος ηγέτης για την ανθρωπότητα, όταν ο ίδιος και οι αντίπαλοί του διαθέτουν πυρηνικό οπλοστάσιο. Η Ιστορία δεν μας ζητά απλές συγκρίσεις. Μας ζητά μνήμη και εγρήγορση. Γιατί η ευθύνη να σταματήσουμε τον Τραμπ δεν βρίσκεται μόνο στην κάθε χώρα που απειλεί, δεν βρίσκεται  μόνο στον κάθε πολίτη και μετανάστη των ΗΠΑ. Βρίσκεται στον κοινό αγώνα όλων για ανατροπή του καπιταλιστικού παραλογισμού, για το κτίσιμο μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας ευημερίας και ισότητας. Γιατί οι ομοιοκαταληξίες της Ιστορίας δεν είναι λογοτεχνικό σχήμα, είναι προειδοποίηση.

Τόνι Αγκαστινιώτης      
2026-03-19

Το Καφενείο της Πέμπτης είναι μια ανοικτή συνάθροιση συζήτησης που γίνεται κάθε Πέμπτη στις 7:30μμ στα Γραφεία της Σοσιαλιστικής Έκφρασης, Ρήγα Φεραίου 25^Α, 1087 Λευκωσία.  Τη στήλη γράφουν θαμώνες του Καφενείου.

to.kafeneio.tns.pemptns@socialistikiekfrasi.com